PATA (Parallel ATA) to równoległa wersja standardu ATA wykorzystywana do podłączania dysków twardych, napędów CD-ROM, nagrywarek oraz innych urządzeń pamięci masowej do komputerów osobistych. Przez wiele lat był podstawowym interfejsem stosowanym w komputerach PC, zanim został zastąpiony przez nowocześniejszy standard SATA.
W praktyce określenia PATA, ATA oraz IDE są często używane zamiennie, jednak z technicznego punktu widzenia nie oznaczają dokładnie tego samego.
Dlaczego pojawiła się nazwa PATA
Przez wiele lat standard określano po prostu jako ATA lub IDE.
Sytuacja zmieniła się wraz z wprowadzeniem Serial ATA (SATA). Aby odróżnić starszy interfejs wykorzystujący transmisję równoległą od nowego rozwiązania szeregowego, zaczęto używać nazwy Parallel ATA (PATA).
Dlatego termin PATA pojawił się dopiero wtedy, gdy na rynku funkcjonowały równocześnie oba standardy.
Jak działa PATA
PATA wykorzystuje równoległą transmisję danych pomiędzy kontrolerem znajdującym się na płycie głównej a elektroniką dysku.
Każdy kanał PATA umożliwia podłączenie maksymalnie dwóch urządzeń.
Najczęściej były to:
- dyski twarde HDD,
- napędy CD-ROM,
- nagrywarki CD,
- napędy DVD,
- napędy ZIP.
Urządzenia korzystające z jednego kanału musiały współdzielić przepustowość magistrali.
Master i Slave
Jedną z najbardziej charakterystycznych cech PATA była konieczność określenia roli każdego urządzenia.
Dostępne były trzy ustawienia:
- Master – urządzenie główne,
- Slave – urządzenie podrzędne,
- Cable Select (CS) – automatyczne określenie pozycji na podstawie sposobu podłączenia przewodu.
Konfiguracji dokonywano za pomocą zworek umieszczonych na dysku lub napędzie.
Nieprawidłowe ustawienie mogło powodować niewykrywanie urządzeń lub problemy z uruchomieniem komputera.
Taśmy PATA
Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów standardu były szerokie taśmy sygnałowe.
Taśma 40-żyłowa
Stosowana w starszych komputerach.
Obsługiwała wolniejsze tryby transmisji.
Taśma 80-żyłowa
Wprowadzona wraz z trybami Ultra DMA.
Choć nadal posiadała 40-pinowe złącza, zawierała 80 przewodów poprawiających jakość sygnału i umożliwiających osiąganie wyższych prędkości.
Kolory złączy najczęściej oznaczały:
- niebieskie – płyta główna,
- czarne – urządzenie Master,
- szare – urządzenie Slave.
Wydajność PATA
Standard rozwijał się przez wiele lat.
Najważniejsze tryby transmisji obejmowały:
- ATA-33 (UDMA33),
- ATA-66 (UDMA66),
- ATA-100 (UDMA100),
- ATA-133 (UDMA133).
Najszybsza wersja oferowała teoretyczną przepustowość do około 133 MB/s.
PATA a SATA
Wraz z pojawieniem się SATA rozpoczęło się stopniowe odchodzenie od PATA.
Najważniejsze różnice:
PATA
- transmisja równoległa,
- szerokie taśmy,
- dwa urządzenia na jednym kanale,
- konfiguracja Master i Slave,
- maksymalnie około 133 MB/s.
SATA
- transmisja szeregowa,
- cienkie przewody,
- jedno urządzenie na port,
- brak konfiguracji Master i Slave,
- znacznie wyższa przepustowość.
SATA okazało się prostsze w konfiguracji i bardziej wydajne.
PATA a ATAPI
Interfejs PATA obsługiwał nie tylko dyski twarde.
Dzięki rozszerzeniu ATAPI (ATA Packet Interface) możliwe było podłączanie również:
- napędów CD-ROM,
- nagrywarek CD,
- napędów DVD,
- napędów ZIP,
- streamerów taśmowych.
To właśnie dlatego większość napędów optycznych z lat 90. wykorzystywała złącze PATA.
PATA w retro hardware
PATA jest jednym z najbardziej charakterystycznych standardów komputerów z lat 90. i początku XXI wieku.
Można go znaleźć między innymi w komputerach:
- 486,
- Pentium,
- Pentium MMX,
- Pentium II,
- Pentium III,
- AMD K6,
- AMD Athlon.
Podczas renowacji starszych komputerów często konieczne jest prawidłowe ustawienie zworek oraz użycie odpowiedniej taśmy PATA.
Czy PATA jest nadal używane?
Obecnie PATA praktycznie zniknęło z nowych komputerów, jednak nadal można je spotkać:
- w komputerach retro,
- starszych komputerach przemysłowych,
- specjalistycznych urządzeniach,
- starszych serwerach.
Na rynku dostępne są również adaptery umożliwiające podłączenie dysków SATA lub kart CompactFlash do kontrolerów PATA, co pozwala łatwiej modernizować starszy sprzęt.
PATA było jednym z najważniejszych standardów pamięci masowych w historii komputerów osobistych. Przez ponad dwie dekady umożliwiało podłączanie dysków twardych i napędów optycznych, stając się podstawowym interfejsem komputerów PC. Choć dziś zostało niemal całkowicie zastąpione przez SATA i NVMe, dla miłośników retro hardware pozostaje nieodłącznym elementem klasycznych komputerów z lat 90. i początku XXI wieku.
